Noodstopcategorieën 0, 1 en 2 — NEN-EN-IEC 60204-1

Een verwerkingslijn met sorteermachine, transportband en potmachine heeft meestal meerdere stopfuncties: een bedrijfsstop aan het einde van een cyclus, een noodstopknop bij gevaar, en soms een automatische stop bij een storingssignaal. NEN-EN-IEC 60204-1 (§9.2.2, "Veiligheid van machines — Elektrische uitrusting van machines") maakt hierin een fundamenteel onderscheid tussen drie stopcategorieën, en niet elke categorie is geschikt als noodstop.

De drie categorieën

• Categorie 0 — onmiddellijke verwijdering van de energietoevoer naar de aandrijfelementen van de machine (een ongecontroleerde stop: de machine "valt stil" zonder vertraagd afremmen).
• Categorie 1 — een gecontroleerde stop, waarbij de energietoevoer naar de aandrijfelementen pas wordt verwijderd nádat de stop is bereikt (bijvoorbeeld gecontroleerd afremmen van een transportband voordat de motor spanningsloos wordt gemaakt).
• Categorie 2 — een gecontroleerde stop waarbij de energietoevoer naar de aandrijfelementen beschikbaar blijft tijdens en na de stop.

Welke categorie hoort bij een noodstop?

Dit is de kern van §9.2.2: een noodstopfunctie (emergency stop) moet altijd zijn uitgevoerd als stopcategorie 0 of 1 — de daadwerkelijke keuze tussen 0 en 1 volgt uit de risicobeoordeling van de machine (een categorie-1-stop is toegestaan wanneer ongecontroleerd direct wegvallen van de aandrijving zelf een groter risico zou opleveren, zoals bij een last die dan ongeremd zou vallen).

Categorie 2 is nooit toegestaan als noodstopfunctie — omdat de energietoevoer naar de aandrijfelementen bij categorie 2 beschikbaar blijft, biedt dit niet de gegarandeerde energieverwijdering die een noodstopsituatie vereist. Categorie 2 is bedoeld voor normale bedrijfsstops (bijvoorbeeld een cyclus-einde-stop), niet voor gevaarsituaties.

Let op: welke categorie voor een specifieke machine/stopfunctie van toepassing is, volgt uit de machine-specifieke risicobeoordeling (conform de C-norm/machinerichtlijn-toepassing) — dit is geen keuze die los van die beoordeling gemaakt kan worden.

Waarom dit relevant is bij inspectie en gebruik

Bij een NEN 3140-inspectie van een installatie met aangesloten machines wordt de noodstopfunctie zelf niet altijd inhoudelijk getoetst (dat is veelal 60204-1-domein bij oplevering/wijziging van de machine, zie de machineveiligheid-60204-gids), maar een inspecteur of gebruiker die signaleert dat een noodstopknop de aandrijving niet daadwerkelijk energieloos maakt (categorie 2-gedrag op een noodstopfunctie) hoort dit als een ernstige afwijking te beschouwen.

Veelgemaakte fouten

1. Een "stop"-knop op het bedieningspaneel aanzien voor een noodstopfunctie — een gewone bedrijfsstop (vaak categorie 2) is geen vervanging voor de rode noodstopknop met vergrendeling.
2. Aannemen dat elke noodstop identiek is uitgevoerd — categorie 0 en 1 zijn beide toegestaan, maar hebben een ander gedrag (direct versus vertraagd wegvallen van de voeding); dit moet per machine uit de documentatie/risicobeoordeling blijken.
3. Categorie 2 toepassen op een als noodstop bedoelde functie — dit voldoet niet aan §9.2.2 en kan bij een storing juist een gevaarlijke situatie in stand houden in plaats van beëindigen.

Gerelateerd

• NEN-EN-IEC 60204-1 — elektrische veiligheid van machines
• NEN 3140-inspectie — wat, hoe vaak, door wie