Eerste hulp bij elektrische ongevallen — redding en reanimatie

Eerste hulp bij elektrische ongevallen — redding en reanimatie

De vlamboog-gids en de werken-onder-spanning-gids behandelen hoe een elektrisch ongeval kan ontstaan en hoe dat wordt voorkomen. Dit artikel behandelt wat te doen als preventie toch heeft gefaald: NEN-EN 50110-1 stelt expliciet de eis dat voldoende personen die aan of nabij een elektrische installatie werken, zijn opgeleid en geïnformeerd om passende eerste hulp te kunnen bieden bij elektrische schok en/of brandwonden, en dat de installatiebeheerder passende noodvoorzieningen (EHBO-middelen, alarmeringsprocedure) heeft georganiseerd voor het geval een elektrisch ongeval plaatsvindt.

Stap 1 — nooit zelf het slachtoffer aanraken vóórdat de bron veilig is

De meest voorkomende fatale fout bij een redding: een omstander pakt het slachtoffer vast terwijl dit nog stroom voert, en wordt zelf slachtoffer. De eerste stap is daarom altijd:

1. Schakel de installatie spanningsloos als dat direct mogelijk is (zie ook de LOTO-gids) — dit is verreweg de veiligste optie.
2. Alleen bij laagspanning (tot 1000 V AC): Is directe uitschakeling niet mogelijk, gebruik dan uitsluitend droog, niet-geleidend materiaal (een droge houten bezemsteel, een kunststof buis, een touw) om het slachtoffer van de stroombron te verwijderen — nooit een metalen voorwerp, en nooit met blote of vochtige handen.

Stap 1b — hoogspanning is een ander geval

De droge-stok-methode hierboven geldt alleen voor laagspanning. Bij middenspanning en hoogspanning (boven 1 kV: kabelstation, schakelinstallatie, bovenleiding, gevallen lijnen) kan de stroom een boog of grondspanning over meters overbruggen en kan een stok of touw het slachtoffer níet veilig losmaken.

1. Ga niet dichterbij. Houd minimaal 10 meter afstand (gangbare vuistregel) en houd anderen op afstand — de grond rond een gevallen of aardsluitende kabel kan onder spanning staan (stapspanning). Verplaats je met kleine, sluitende pasjes of weg van de plek, niet met grote passen.
2. Bel 112 en meld expliciet: hoogspanning / middenspanning, de plek en of er slachtoffers zijn.
3. Laat de redding over aan hulpdiensten en de netbeheerder of installatiebeheerder: pas als zij bevestigen dat de installatie spanningsloos en geaard is, mag het slachtoffer worden benaderd. Een vakbekwaam persoon mag alleen zelf optreden als hij de installatie kan en mag uitschakelen en aarden volgens de procedure (zie LOTO-gids).
4. Verleen vanaf veilige afstand geen hulp die jezelf in gevaar brengt; roep wel naar het slachtoffer en waarschuw anderen.

Stap 2 — beoordelen en alarmeren

Zodra het slachtoffer veilig is losgekoppeld van de stroombron:

1. Controleer reactie en ademhaling.
2. Bel 112 (of de interne bedrijfshulpverlening/BHV-alarmering) — ook als het slachtoffer aanspreekbaar lijkt: elektrische schok kan vertraagde hartritmestoornissen veroorzaken die niet direct zichtbaar zijn.

Stap 3 — reanimatie bij geen ademhaling

Een elektrische schok kan een hartstilstand veroorzaken. Bij het ontbreken van (normale) ademhaling: start onmiddellijk reanimatie (30 borstcompressies : 2 beademingen) en zet, indien aanwezig, een AED in — volgens de instructies van de Nederlandse Reanimatieraad — en ga door tot professionele hulp arriveert of het slachtoffer bijkomt.

Stap 4 — brandwonden

Elektrische stroom kan zowel oppervlakkige als diepe inwendige brandwonden veroorzaken op de in- en uittredeplaats van de stroom, ook als de huid zelf weinig schade toont. Koel zichtbare brandwonden met lauw (niet ijskoud) stromend water gedurende 10–20 minuten en dek af met een steriel, niet-pluizend verband; laat elk elektrisch ongeval — ook zonder zichtbaar letsel — medisch beoordelen vanwege het risico op inwendig letsel dat niet direct zichtbaar is.

Let op: dit artikel vervangt geen BHV-/EHBO-opleiding of reanimatietraining. NEN 3140 zelf richt zich op het veilig werken aan installaties; de eis tot voldoende EHBO-getrainde personen en noodvoorzieningen komt uit NEN-EN 50110-1 en de Arbowet, en vraagt om een aparte, erkende BHV-/EHBO-opleiding met praktijkoefening.

Meldplicht bij een ernstig arbeidsongeval

Een elektrisch ongeval op het werk is vaak een ernstig arbeidsongeval. Volgens de Arbeidsomstandighedenwet (art. 9) moet de werkgever een ongeval met de dood, blijvend letsel of ziekenhuisopname als gevolg direct melden bij de Nederlandse Arbeidsinspectie (telefoon 0800-5151) en het ongeval laten onderzoeken. Laat de plaats van het ongeval zoveel mogelijk ongewijzigd, behalve voor redding en veiligheid. Overige ongevallen met verzuim of blijvend letsel moet de werkgever registreren.

Werk je via een uitzendbureau, dan geldt de meldplicht voor de inlenende werkgever, die het ongeval meldt. Er ligt een wetsvoorstel om ook uitzendbureaus rechtstreeks meldplichtig te maken; controleer de actuele stand op rijksoverheid.nl of arbeidsinspectie.nl.

Praktische relevantie

Op elke locatie waar aan of nabij elektrische installaties wordt gewerkt (een schakelkast, een verdeelinrichting, een werkplaats met frequentieomvormers) moet vooraf duidelijk zijn: wie is EHBO/BHV- opgeleid, waar bevindt zich de dichtstbijzijnde AED, en wat is de alarmeringsprocedure — dit is onderdeel van de risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) van de werkplek, niet iets dat pas tijdens een ongeval wordt uitgezocht.

Veelgemaakte fouten

1. Het slachtoffer direct vastpakken zonder eerst de stroombron veilig te maken of niet-geleidend materiaal te gebruiken — de meest voorkomende oorzaak van een tweede slachtoffer bij een reddingspoging.
2. Alarmering uitstellen "omdat het slachtoffer er goed uitziet" — elektrische schok kan vertraagde hartritmestoornissen veroorzaken die pas na verloop van tijd optreden.
3. Geen vooraf georganiseerde EHBO-/AED-voorziening op een locatie waar aan elektrische installaties wordt gewerkt — NEN-EN 50110-1 stelt dit als expliciete eis aan de installatiebeheerder, niet als vrijblijvend advies.

Gerelateerd

• Vlamboog — risico, energie en bescherming
• Werken onder spanning
• LOTO — 5 stappen