§6.3 — Vlamboog: risico, energie en bescherming

Een vlamboog (Engels: arc flash) is een kortsluitboog die door de lucht springt tussen spanningvoerende delen of tussen fase en aarde. De boog ioniseert de lucht tot een plasma van ~20.000 °C — heter dan het oppervlak van de zon — en zet metaal explosief om in damp. De daarbij vrijkomende drukgolf (de arc blast) kan deuren openblazen, gehoor beschadigen en iemand letterlijk van een ladder werpen.

Hoe ontstaat een boog?

• Schakelen onder fout of het trekken van een belaste scheider.
• Een vergeten stuk gereedschap of een losse draad die twee fasen overbrugt.
• Isolatiefalen door vocht, vervuiling, ongedierte of veroudering.
• Een meetfout: een verkeerde meetbereik-instelling op een verdeelinrichting met hoge kortsluitstroom.

Boogenergie en PBM

De incident energy wordt uitgedrukt in cal/cm² en hangt af van de prospectieve kortsluitstroom, de uitschakeltijd van de beveiliging en de afstand tot de boog. Hoe trager de beveiliging uitschakelt, hoe meer energie de boog in het lichaam dumpt. De berekende waarde bepaalt de arc-rated PBM (de drempels zijn een oriëntatie volgens de Amerikaanse NFPA 70E-systematiek; die norm is geen onderdeel van NEN 3140. In Europa worden vlamboogkleding en gelaatsschermen getest en geklasseerd volgens IEC 61482-1-1 en IEC 61482-1-2):

Gewone katoenen werkkleding of een hesje biedt geen bescherming en kan zelf ontbranden en aan de huid smelten.

Wat NEN 3140 / NEN-EN 50110 eist

Werken aan of nabij onder spanning staande delen mag alleen ná een risicobeoordeling (LMRA). De hiërarchie is hard:

1. Spanningsloos maken is de norm — gebruik de vijf veiligheidsregels en LOTO. Geen boog zonder spanning.
2. Is spanningsloos werken aantoonbaar onmogelijk, dan: arc-rated PBM, isolerend gereedschap, een afgebakende werkzone en het vier-ogen-principe.
3. Bepaal de arc-flash boundary — de afstand waarbinnen de boogenergie 1,2 cal/cm² overschrijdt (tweede­graads brandwond­grens).

Veelgemaakte fout

Een verdeelkast onder spanning openen "om even te meten" zonder arc-rated PBM. Juist bij zulke routinehandelingen — meten, zekering wisselen, visuele controle — gebeuren de meeste boogongevallen, omdat de beveiliging in dat deel van de installatie traag uitschakelt en de kortsluitstroom hoog is.

Stroom door het lichaam — waarom kleine waarden al gevaarlijk zijn

Deze waarden verklaren waarom een 30 mA-aardlekschakelaar als persoonsbeveiliging is gekozen: 30 mA ligt weliswaar boven de let-go-grens, maar onder de fibrillatiegrens (circa 40 mA bij blootstelling van enkele seconden), en de RCD schakelt binnen fracties van een seconde uit, zodat de blootstelling kort blijft.

De ernst van een schok hangt niet alleen af van de stroomsterkte, maar van stroom × tijd × pad door het lichaam. Een stroomweg hand-naar-hand is gevaarlijker dan hand-naar-voet, omdat de eerste dwars door het hart loopt; bij hand-naar-voet passeert een groter deel van de stroom het lichaam buiten het hart om. De lichaamsweerstand zelf is geen vaste waarde: droge, eeltige huid kan enkele kΩ tot tientallen kΩ weerstand bieden, terwijl vochtige of bezwete huid terugvalt naar slechts enkele honderden Ω — dezelfde spanning drijft dan een veel hogere stroom door het lichaam. Dit is precies waarom de veilige aanraakspanning in natte of geleidende omgevingen (buitenwerk, agrarische bedrijven, vochtige ruimtes) lager wordt aangehouden dan de standaard 50 V AC.

Wat te doen bij een elektrisch ongeval

1. Raak het slachtoffer niet direct aan zolang niet zeker is dat de bron spanningsloos is — anders wordt de redder zelf slachtoffer.
2. Maak spanningsloos via de hoofdschakelaar, of duw het slachtoffer weg met een droog, niet-geleidend voorwerp (houten steel, droge kleding) als uitschakelen niet direct mogelijk is.
3. Bel 112 en start zo nodig reanimatie / gebruik een AED zodra de omgeving veilig is.
4. Laat het slachtoffer altijd door een arts nakijken, ook als er geen zichtbaar letsel is — inwendige schade (hartritme, spierschade, nierfunctie door afbraakproducten) kan later optreden.
5. Meld het incident — een elektrisch ongeval met (bijna-)letsel valt onder de meldingsplicht aan de Nederlandse Arbeidsinspectie.

Wat te doen bij brand door een elektrisch defect

• Gebruik uitsluitend een CO₂- of poederblusser — nooit water of schuim op een installatie die (mogelijk) nog onder spanning staat.
• Ventileer de ruimte na een CO₂-blussing: CO₂ verdringt zuurstof en vormt zelf een verstikkingsrisico in een kleine, afgesloten ruimte.
• Open een brandende verdeelkast niet zomaar — een boog kan bij het openen opnieuw opflakkeren door de plotselinge zuurstoftoevoer.

Eerste hulp bij een vlamboogbrandwond

• Koel de brandwond 10 tot 20 minuten met lauwwarm (niet ijskoud) stromend water.
• Trek verbrande kleding niet los die aan de huid vastzit — dit vergroot het letsel.
• Controleer bij een boog dicht bij het gezicht altijd op oogletsel (het felle licht kan het netvlies beschadigen) en laat dit medisch nakijken.