Przekaźnik impulsowy (stroomstootrelais) — sterowanie z wielu miejsc bez łączników krzyżowych

Przewodnik „Czytanie schematu jednokreskowego" oraz przewodnik „Symbole elektrotechniczne" opisują, jak rozpoznawać elementy łączeniowe na schemacie. Ten artykuł opisuje konkretny element, który na takim schemacie jest często pomijany: przekaźnik impulsowy, standardowe rozwiązanie, gdy obwód musi być sterowany z więcej niż dwóch miejsc.

Problem, który rozwiązuje

Przy dwóch punktach sterowania wystarcza para łączników schodowych (świecznikowych). Przy trzecim punkcie między dwoma łącznikami schodowymi potrzebny jest łącznik krzyżowy — i dla każdego kolejnego punktu znów dodatkowy łącznik krzyżowy, każdy z własnym czterożyłowym połączeniem. W klatce schodowej o pięciu-sześciu piętrach takie okablowanie szybko staje się niepraktycznie ciężkie i podatne na awarie.

Przekaźnik impulsowy (zwany też przekaźnikiem schodowym lub telereptorem) rozwiązuje to inaczej: wszystkie punkty sterowania są po prostu podłączone równolegle do cewki sterującej tego samego przekaźnika, lekkim przewodem dzwonkowym (zwykle 0,5–1,5 mm²), niezależnie od tego, czy chodzi o dwa, czy dwadzieścia punktów sterowania.

Zasada działania: bistabilny, a nie monostabilny

Przekaźnik impulsowy to przekaźnik bistabilny: ma dwa stałe stany i przełącza się przy każdym krótkim impulsie napięcia na cewce sterującej — z włączonego na wyłączony lub odwrotnie — i utrzymuje ten nowy stan do następnego impulsu, bez konieczności ciągłego zasilania cewki. Odróżnia go to od zwykłego (monostabilnego) przekaźnika, który pozostaje włączony tylko dopóki cewka jest zasilana.

Elektromechaniczne przekaźniki impulsowe zgodne z normą IEC/EN 61095 (elektromechaniczne łączniki do zastosowań domowych i podobnych) mają zazwyczaj zdolność łączeniową do 16 A na styk przy napięciu sterującym 230 V AC; dostępne są też mocniejsze modele o większej zdolności łączeniowej lub z kilkoma stykami — dokładne wartości różnią się w zależności od producenta i modelu i należy je odczytać z tabliczki znamionowej lub karty katalogowej, a nie zakładać z góry.

Uwaga: przekaźnik impulsowy jest sterowany przyciskiem impulsowym (przyciskiem, który zamyka styk tylko podczas przytrzymania), a nie zwykłym łącznikiem włącz/wyłącz. Jeśli przez pomyłkę do tego samego obwodu sterowania podłączony zostanie zwykły łącznik, cewka pozostaje zasilana dopóki ten łącznik jest w pozycji „włącz" — przez co reakcja przekaźnika na kolejny impuls z innego miejsca staje się nieprzewidywalna.

Zastosowanie praktyczne

• Klatki schodowe i korytarze: oświetlenie, którym trzeba sterować z każdego piętra lub wejścia, często w połączeniu z opóźnionym wyłączeniem (automat schodowy) lub czujnikiem obecności.
• Funkcja centralnego wyłączenia: niektóre modele oferują osobne wejście, które wymusza przełączenie przekaźnika w stan wyłączony niezależnie od aktualnego stanu — na przykład powiązane z wyłącznikiem głównym przy opuszczaniu budynku.
• Obciążenie LED: zdolność łączeniowa przekaźnika impulsowego jest zwykle podawana dla obciążenia rezystancyjnego lub żarowego; przy dużej liczbie równoległych zasilaczy LED sumaryczny prąd rozruchowy (inrush) tych zasilaczy może obciążać styki mocniej, niż sugerowałaby sama moc w watach — w razie wątpliwości należy sięgnąć po specyficzną dla LED wartość obciążenia podaną przez producenta, zamiast po prostu sumować waty.

Dlaczego to nie jest urządzenie odłączające

Jak opisuje przewodnik klasyfikacji §537: przekaźnik impulsowy pełni funkcję łączenia funkcjonalnego, a nie izolacji. Styk przekaźnika zazwyczaj nie przerywa wszystkich biegunów, nie ma blokowanej pozycji wyłączonej i nie zapewnia gwarantowanej, widocznej odległości izolacyjnej — do bezpiecznej pracy przy obwodzie nadal potrzebne jest własne urządzenie odłączające instalacji (wyłącznik lub łącznik w rozdzielnicy), a nie sam przekaźnik impulsowy.

Znaczenie praktyczne

Przy projektowaniu układu sterowania z więcej niż dwoma punktami sterowania przekaźnik impulsowy jest niemal zawsze prostszym i tańszym rozwiązaniem niż rozbudowany układ krzyżowy — głównie dlatego, że każdy dodatkowy punkt sterowania wymaga jedynie dodatkowego przycisku impulsowego z lekkim okablowaniem, a nie dodatkowego łącznika krzyżowego z cięższym okablowaniem.

Częste błędy

1. Podłączenie zwykłego łącznika włącz/wyłącz do obwodu sterowania zamiast przycisku impulsowego — utrzymuje to cewkę stale zasilaną i zaburza bistabilne zachowanie przełączania z innych miejsc.
2. Ocena zdolności łączeniowej tylko na podstawie mocy w watach przy dużej liczbie równoległych zasilaczy LED, bez sprawdzenia sumarycznego prądu rozruchowego obciążenia.
3. Uznanie przekaźnika impulsowego za urządzenie odłączające — pełni on funkcję łączenia funkcjonalnego (§537), a nie izolacji, i nie zapewnia blokowanego, gwarantowanego braku napięcia.

Powiązane

• Odłączanie i łączenie — cztery funkcje §537
• Symbole elektrotechniczne łączenia — IEC 60617
• Czytanie schematu jednokreskowego