Elektrotechnische schakelsymbolen — de IEC 60617-legenda lezen

De eendraadschema-lezen-gids en de verdelerschema-lezen-gids behandelen welk type document je voor je hebt en hoe de opbouw ervan is opgebouwd. Dit artikel behandelt wat er nodig is om zo'n schema daadwerkelijk te lezen: de betekenis van de individuele symbolen zelf, gestandaardiseerd volgens IEC 60617 (in Nederland historisch bekend als NEN 5152).

De kernsymbolen

Het verschil dat er echt toe doet: het kruisje

Het onderscheid tussen een scheider en een vermogensschakelaar (automaat) is op het eerste gezicht klein — beide worden getekend als een schuine streep in de hoofdstroombaan — maar functioneel fundamenteel verschillend:

• Een scheider heeft geen automatische uitschakelfunctie: hij schakelt alleen wanneer een persoon hem bedient, en mag in de regel uitsluitend spanningsloos worden geopend of gesloten.
• Een vermogensschakelaar (het toestel met het kruisje) schakelt automatisch uit bij een overstroom of kortsluiting, zonder dat iemand hoeft in te grijpen.

Deze twee functies aanzien voor hetzelfde toestel — bijvoorbeeld aannemen dat een op het schema getekende scheider een installatie ook automatisch tegen kortsluiting beschermt — sluit direct aan bij de functionele verwarring die de §537-classificatie-gids beschrijft: niet elk schakelsymbool vervult dezelfde beveiligingsfunctie, ook al lijkt de tekening op het schema sterk op elkaar.

Regionale en historische variatie

Niet elk schema dat je onder ogen krijgt, gebruikt exact dezelfde symbolenset. Oudere tekeningen (opgesteld vóór de volledige overgang naar IEC 60617) kunnen nog de oudere, nationale NEN 5152-symbolen bevatten, die op onderdelen afwijken van de huidige IEC-symbolen. Ook tussen verschillende CAD-/schematekenpakketten bestaan kleine visuele verschillen in hoe eenzelfde functie wordt weergegeven.

Let op: controleer bij twijfel altijd de legenda die op het specifieke schema staat (of die van het tekenpakket waarin het is gemaakt), in plaats van blindelings te vertrouwen op een symbool dat je van een ander project herkent.

Praktische relevantie

Bij het beoordelen van een eendraadschema of verdelerschema voorafgaand aan werkzaamheden moet eerst worden vastgesteld welk type schakelaar (scheider, lastscheider of vermogensschakelaar) elk getekend symbool daadwerkelijk voorstelt — deze informatie is direct van belang voor de vraag of een toestel onder belasting mag worden bediend en of het automatisch beschermt tegen een fout, allebei relevant voor de LOTO-vijf-stappen-gids bij het veilig spanningsloos maken van een installatiedeel.

Veelgemaakte fouten

1. Een scheider en een lastscheider met elkaar verwarren op basis van een oppervlakkige blik op het symbool — het verschil (wel of niet onder belasting schakelen) is voor de veiligheid cruciaal en niet altijd op het eerste gezicht duidelijk uit de tekening zelf.
2. Aannemen dat elk schuin streepje in de hoofdstroombaan automatisch beschermt tegen kortsluiting — alleen het toestel met het kruisje (vermogensschakelaar/automaat) doet dat; een scheider of lastscheider niet.
3. Een schema van een ander project of een oudere tekening zonder controle van de legenda interpreteren — symbolen kunnen per periode, land of tekenpakket op details verschillen.

Gerelateerd

• Een eendraadschema lezen
• Een verdelerschema lezen
• Scheiding en schakelen — de vier functies van §537