ATEX & explosiegevaarlijke zones

ATEX (van het Franse "ATmosphères EXplosibles") is de Europese regelgeving voor apparatuur en werkomgevingen waar een explosieve atmosfeer kan ontstaan — door ontvlambaar gas, damp of brandbaar stof. Voor elektrotechnisch werk is vooral de indeling in zones en de bijbehorende materieeleisen en inspectieplicht relevant.

Zone-indeling: gas versus stof

De zone-indeling verschilt naar type risico en wordt vastgesteld via een formele risicobeoordeling (de explosieveiligheidsdocument-verplichting):

Binnen elke reeks geeft het laagste cijfer (0 of 20) het hoogste risico aan (continu of langdurig aanwezige explosieve atmosfeer); het hoogste cijfer (2 of 22) het laagste risico (alleen bij storing, kortstondig). De praktische Nederlandse richtlijnen NPR 7910-1 (gas) en NPR 7910-2 (stof) worden veel gebruikt om deze indeling in de praktijk toe te passen.

Materieel- en installatie-eisen

Elektrisch materieel dat in een aangewezen zone wordt geplaatst, moet zijn gecertificeerd voor die specifieke zone, gasgroep en temperatuurklasse — zichtbaar via de Ex-markering op het typeplaatje. Bij montage moet daarnaast worden gecontroleerd:

• Kabelinvoeren en wartels geschikt voor de toepasselijke Ex-categorie.
• Intrinsiek veilige circuits correct berekend en gescheiden van niet-intrinsiek-veilige bekabeling.
• Temperatuurklasse van het materieel lager dan de zelfontbrandings- temperatuur van het aanwezige gas/stof.

Periodieke inspectie van Ex-materieel

NEN-EN-IEC 60079-17 beschrijft drie inspectieniveaus voor materieel in explosiegevaarlijke zones, elk met een eigen — indicatief, niet universeel vastgelegd — interval:

1. Visuele inspectie — doorgaans jaarlijks; controle op zichtbare schade, corrosie, ontbrekende afdekkingen.
2. Nadere inspectie ("close") — doorgaans elke 1 à 3 jaar; zonder materieel te openen, met aandacht voor bevestiging, aardverbindingen.
3. Gedetailleerde inspectie ("detailed") — doorgaans elke 3 à 6 jaar; vaak met het materieel geopend en/of spanningsloos gemaakt.

Let op: de exacte interval-getallen worden in de praktijk niet universeel op één vaste waarde vastgelegd — verschillende praktijkbronnen noemen net iets andere bandbreedtes. Raadpleeg bij een concreet Ex-object altijd het eigen explosieveiligheidsdocument en de fabrikantinstructies voor het exacte inspectieschema.

Relevantie voor de glastuinbouw

ATEX is niet alleen een onderwerp voor de zware industrie — in de Nederlandse glastuinbouw komen expliciete Ex-zones voor bij:

• WKK-installaties (warmtekrachtkoppeling) — de gasmotorruimte van een WKK-unit kan, afhankelijk van ventilatie en opstelling, een zone-indeling vereisen.
• LPG- en CO2-bufferopslag — CO2-doseerinstallaties gebruiken vaak drukvaten en leidingwerk waarbij een lekkagescenario een explosiegevaar- beoordeling rechtvaardigt (met name bij CO2 uit rookgasreiniging of externe aanvoer met andere brandbare bijproducten).
• Biogas-installaties — steeds vaker gekoppeld aan glastuinbouwbedrijven voor lokale energieopwekking.

Veelgemaakte fouten

1. ATEX zien als een onderwerp dat alleen voor de zware/chemische industrie geldt — een WKK-ruimte of CO2-opslag op een tuinbouwbedrijf kan net zo goed een formele zone-indeling vereisen.
2. Materieel plaatsen zonder de Ex-markering te controleren tegen de werkelijke zone-indeling — een certificering voor zone 2 volstaat niet in een zone 1-omgeving.
3. Periodieke inspectie van Ex-materieel behandelen als optioneel of gelijk aan een reguliere NEN 3140-keuring — de inspectieniveaus en -inhoud van NEN-EN-IEC 60079-17 zijn specifiek voor explosiegevaarlijk materieel en vervangen de reguliere NEN 3140-inspectie niet, maar vullen die aan.
4. Aannemen dat één vast interval-getal voor alle Ex-objecten geldt — het exacte schema hoort te volgen uit het explosieveiligheidsdocument van de specifieke installatie.

Gerelateerd

• Tuinbouwbedrijven en kassen
• Top 10 fouten in kasbedrading
• Periodieke inspectie volgens NEN 3140